Thông tắc cống tại Bắc Ninh trị mùn cưa, bột giấy làng nghề

Thủ phạm số một mang mùi gỗ mới xẻ: mùn cưa và phoi bào ở các làng gỗ Đồng Kỵ, Phù Khê, Hương Mạc. Bụi gỗ mịn theo nước rửa sân xưởng trôi xuống cống tưởng như vô hại, nhưng gặp nước là nở ra, quyện với keo vecni và đất cát thành khối xốp chặt bít dần lòng ống; phoi bào thì mắc vào nhau ở chỗ gấp khúc thành nùi. Xưởng càng chạy nhiều hàng, nhất là quãng cuối năm dồn đơn Tết, cống càng nhanh nghẽn. Xử lý phải luồn lò xo phá khối rồi xối sạch cả tuyến; phòng bền là hố lắng trước miệng cống và quét gom mùn cưa khô thay vì xối nước.

Thủ phạm thứ hai là đặc sản của làng giấy Phong Khê: xơ giấy, bột giấy. Thứ xơ mịn ấy lơ lửng trong nước thải, gặp chỗ dòng chảy chậm là lắng xuống, quấn vào nhau kết thành mảng dai như giấy bồi ướt bám quanh vách ống, càng tích càng dày và dai đến mức que thụt gần như bất lực. Cống vùng làng giấy và các xưởng gia công lân cận cần máy áp lực đánh bong kết hợp lò xo kéo mảng ra ngoài, và nên xối rửa lặp theo kỳ chứ đừng đợi tắc hẳn, vì mảng xơ giấy đã kín ống là trường hợp nặng.

Thủ phạm thứ ba chua mùi bột gạo: nước vo, nước ngâm ở các làng bún, làng đậu, làng bánh quanh vùng. Tinh bột lắng xuống đáy ống kết thành lớp keo dẻo, lên men bốc mùi rất nhanh ngày nắng, và lớp keo ấy giữ lại mọi thứ rác trôi qua, khiến cống hẹp dần đều. Cơ sở làm nghề nên có bể lắng tách bột trước khi nước ra cống chung và xối rửa tuyến ống sau mỗi đợt hàng lớn; đã nghẽn thì cần đầu cắt và áp lực làm sạch tận đáy, móc vớt bề mặt chỉ được vài hôm.

Thủ phạm thứ tư là dầu mỡ của biển quán ăn phục vụ công nhân. Quanh các nhà máy Yên Phong, Quế Võ, Từ Sơn, dãy quán cơm bán theo giờ tan ca, mỗi đợt khách là một đợt nước rửa bát cuốn mỡ xuống ống; mỡ nguội đông lại bám vách từng lớp, gặp trời rét đông càng nhanh. Mùa hội xuân, hàng quán quanh hội Lim, Đền Đô, chùa Dâu còn bán gấp mấy ngày thường. Cả hai đều hay tắc đúng lúc đông khách nhất; đầu cắt chuyên trách cạo sát vách cộng hộp tách mỡ dưới chậu rửa là bộ đôi giải quyết triệt để.

Cuối cùng là hai chuyện của thế đất: phố trũng và ống trục khu trọ. Nhiều tuyến phố thấp của thành phố Bắc Ninh mưa lớn là nước dềnh vì lòng cống hẹp dần theo năm tháng, các xóm ngoài đê Đuống, Cầu sau mùa nước còn thêm lớp bùn nằm lại trong ống; nạo hố ga, xối lòng cống trước mùa mưa và sau mùa nước là hai mốc quan trọng. Còn ống trục những dãy trọ vài chục phòng thì tóc và rác vụn tích dần, chỗ tắc nằm sâu giữa tuyến, bùng ra đúng giờ cả dãy tan ca về; lò xo dây dài mới với tới, và lịch thông trục khung giữa buổi là giải pháp bền cho chủ trọ.

Nhóm làng nghề cần nếp riêng theo từng nghề. Xưởng gỗ nên quét gom mùn cưa, phoi bào khô cho vào bao thay vì xối nước cuốn xuống cống, làm hố lắng trước miệng cống và xối rửa tuyến ống trước mùa hàng Tết, quãng cống chịu tải nặng nhất năm. Hộ làm giấy Phong Khê nên xối rửa lặp theo kỳ nửa năm một lần vì mảng xơ tích rất nhanh và đã kín ống là trường hợp nặng. Làng bún, làng bánh thì bể lắng tách bột là khoản đầu tư đáng nhất, giữ tinh bột lại trước khi nước ra cống chung. Lò đồng Đại Bái, lò gốm Phù Lãng thêm việc nạo hố ga sân xưởng dày lịch hơn vì bụi than, bụi đất nung lắng nhanh.

Nhóm hàng quán sống theo hai đồng hồ. Quán cơm quanh các nhà máy Yên Phong, Quế Võ, Từ Sơn chạy theo giờ tan ca, mỡ xuống ống dồn từng đợt lớn, khung giữa các trường hợp ăn là khung giờ thích hợp nhất để vệ sinh tuyến thoát và nên cạo mỡ lặp theo kỳ vài tháng một lần. Hàng quán vùng hội thì dồn hết vào mùa xuân Kinh Bắc, nên cạo mỡ và xối rửa tổng thể trong tháng chạp, cùng đợt các nhà nghỉ làm bể phốt, để đi trọn chuỗi hội từ hội Lim sang Đền Đô không một lần ngập bếp giữa ngày đông khách.

Nhóm phố trũng và xóm ngoài đê lấy trời và con nước làm lịch. Các tuyến phố thấp của thành phố nên gom nhau nạo hố ga, xối lòng cống một đợt vào tháng tư tháng năm trước mùa mưa, máy chạy dọc dãy nhà liền nhau chi phí chia đều rất nhẹ. Xóm ngoài đê Đuống, Cầu thêm một mốc sau mùa nước: bùn sông nằm lại trong ống phải xối ngay khi còn mềm, để khô qua mùa hanh là thành lớp cứng, việc nặng gấp đôi.

Ngoài các nhóm trên, đội ngũ kỹ thuật lặp theo kỳ giải quyết ống trục các dãy trọ công nhân vào khung giữa buổi, cống chợ làm trước giờ họp, trường học làm trong kỳ nghỉ, cơ sở tôn giáo và điểm di tích làm ngoài mùa hội. Tám vùng của Bắc Ninh cũ đều có tổ phụ trách riêng, người đến làm là người thuộc đặc điểm toàn hệ thống thoát nước địa bàn mình, thuộc cả ngõ làng nghề nào xe vào được đến đâu.

Bí quyết giữ cống ở đất trăm nghề nằm ở việc chặn từ đầu nguồn. Mùn cưa, xơ giấy, tinh bột, dầu mỡ đều là những thứ một khi đã xuống ống thì bám lại chứ không trôi đi, nên giữ chúng ở trên miệng cống luôn rẻ hơn gấp bội so với móc chúng ra khỏi lòng ống: hố lắng cho xưởng gỗ, bể lắng bột cho làng bún, hộp tách mỡ cho hàng quán, lưới chắn rác cho nhà phố và khu trọ. Thiết bị đơn giản, chi phí thấp, nhưng giãn hẳn khoảng cách giữa các lần phải gọi điện nhân lực kỹ thuật.

Việc thứ hai là chốt lịch theo nhịp của chính nhà mình. Xưởng gỗ xối rửa trước mùa hàng Tết, hộ làm giấy nửa năm một lần, quán cơm cạo mỡ vài tháng một lần, hàng quán và nhà nghỉ vùng hội làm tổng thể trong tháng chạp, phố trũng làm trước mùa mưa, xóm ngoài đê làm sau mùa nước. Mỗi nhóm một mốc, nhưng điểm chung là chủ động trước quãng cống chịu tải nặng nhất thay vì đợi nó tắc giữa lúc bận nhất.

Khi chọn bên làm việc làm việc, ba câu hỏi sau vẫn hữu ích nhất: nghẽn ở đoạn nào, khoản phí trọn gói bao nhiêu, bảo hành ra sao. Đơn vị uy tín trả lời rành mạch cả ba trước khi thiết bị chạy; bên làm việc thiếu uy tín sẽ né ít nhất một câu. Cũng nên biết ranh giới trách nhiệm: ống trong khuôn viên nhà là phần công việc dịch vụ giải quyết được, tuyến cống công cộng ngoài đường thuộc bên làm việc quản lý đô thị, và bên làm việc uy tín dò xong sẽ nói thẳng tắc nằm phía nào thay vì nhận bừa để thu phí.

Một lưu ý an toàn: đừng chữa cống bằng axit hay bột thông không rõ nguồn gốc. Hóa chất mạnh ăn mòn mối nối ống cũ, hơi độc quẩn trong không gian hẹp, trong khi khối mùn cưa nở chặt, mảng xơ giấy dai hay lớp mỡ đông gần như không suy chuyển. Đường ống dẫn nước thải bị hóa chất phá hỏng là phải mở nền thay mới, chi phí cao gấp nhiều lần một lượt thông đúng kỹ thuật.

Cuối cùng, khi toàn hệ thống đã thoát dòng ổn định, quý khách nên lưu số 0923.555.530 vào danh bạ. Cống không bao giờ chọn lúc thuận tiện để phát thêm sự cố: nó nhắm quãng dồn đơn hàng Tết của xưởng gỗ, giờ tan ca quán cơm đông nghịt, trận mưa đêm đầu mùa. Có sẵn số của đội ngũ kỹ thuật quen địa bàn, sự cố chỉ còn là một cuộc gọi ngắn thay vì một buổi loay hoay với số lạ trên tường rào.