Thông cống nghẹt Bình Định xử bùn lũ sông Kôn, mùn cưa gỗ

Thủ phạm thứ nhất là bùn theo lũ sông Kôn. Nước lũ tràn qua các xã vùng Đông Tuy Phước, Phù Cát, khu ven đầm Thị Nại và cả những phường thấp của Quy Nhơn, khi rút để lại lớp bùn lắng lì dưới đáy ống, mỗi mùa bồi thêm một lớp cho đến khi lòng cống hết chỗ. Lớp bùn ấy không tự trôi bằng dòng chảy sinh hoạt ngày thường; phải dùng tia áp lực quét dọc ống dồn về hố ga rồi múc bỏ. Nhà vùng lũ nên giữ hai nếp: nạo hố ga trước tháng mười và xối rửa lòng cống một lượt ngay sau khi nước rút.

Thủ phạm thứ hai chỉ thủ phủ đồ gỗ mới có nhiều đến vậy: mùn cưa và dăm bào. Quanh các khu Phú Tài, Long Mỹ và những xưởng mộc, trại cưa rải khắp An Nhơn, mùn cưa theo gió, theo nước rửa sân xưởng trôi vào cống; thứ bột gỗ này gặp nước thì nở ra, quyện với dầu máy và bùn thành khối dẻo bít lòng ống, khô lại thì cứng như nêm. Xối nước thường chỉ làm khối mùn trôi sâu thêm; phải kết hợp đầu cắt phá khối và áp lực cuốn sạch. Xưởng nên có hố lắng chặn mùn trước miệng cống và vệ sinh định kỳ theo nhịp hàng.

Thủ phạm thứ ba mang mùi bếp biển. Dãy quán hải sản dọc Xuân Diệu, quán nhậu bờ biển An Dương Vương và các quán làng chài Nhơn Lý, Nhơn Hải mùa khách xả xuống cống hỗn hợp mỡ nóng, vảy cá, vụn vỏ tôm ghẹ; mỡ nguội đông cứng bám vách, vảy vỏ mắc vào kết thành khối dính chặt, tắc thì thường nhằm đúng buổi tối đông khách. Đầu cắt cạo sạch vách ống, hộp tách mỡ dưới bồn rửa và một lượt vệ sinh trước mùa khách hè là bộ giải pháp trọn vẹn cho nhóm này.

Thủ phạm thứ tư quanh chợ và cảng. Cống khu chợ Đầm Quy Nhơn, chợ Bồng Sơn và các cảng cá Quy Nhơn, Đề Gi, Tam Quan gánh nước rửa quầy sạp lẫn vảy cá, nước đá tan, rác chợ mỗi ngày; cặn hữu cơ bám vách rất nhanh, ứ là bốc mùi cả dãy sạp. Nhóm chợ và xưởng cá nên vệ sinh theo chu kỳ ngắn hơn nhà ở, kíp thợ xếp giờ buổi chiều khi chợ vãn, ghe chưa về chuyến mới; riêng xứ dừa Tam Quan, các cơ sở sơ chế dừa còn thêm xơ dừa vụn dễ kết nùi, cần lưới chắn kỹ ở miệng thoát sân xưởng.

Cuối cùng là nhóm hạ tầng dùng chung và tuyến xa. Ống trục các dãy trọ công nhân quanh khu gỗ gánh nhiều phòng chung một ống nhỏ, tóc và rác vụn tích dần, điểm tắc nằm sâu giữa tuyến; ba huyện núi An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh mưa núi kéo đất đá dăm trôi vào rãnh thoát ven dốc, lấp nhanh hơn cống đồng bằng nhiều. Lò xo dây dài cho ống trục, nạo rãnh trước mùa mưa cho vùng dốc, mỗi nơi một bài riêng và kíp thợ vùng nào thuộc bài vùng đó.

Với nhà vùng lũ hạ lưu sông Kôn, lịch cống gắn liền lịch nước: nạo hố ga và xối lòng cống trước tháng mười, kiểm nhanh sau mỗi đợt lũ rút xem bùn có lắng dày không thay vì đợi đợt mưa sau ngập mới hay. Xóm ven sông vùng Đông Tuy Phước, Phù Cát nên gom vài nhà làm chung một lượt cho đỡ chi phí, nhà từng ngập sâu lắp thêm lưới chắn trước các miệng thu hướng đón dòng chảy tràn.

Với hàng quán phố biển, phép thử là những buổi tối đông khách. Dãy quán hải sản Xuân Diệu, quán nhậu An Dương Vương và quán làng chài Nhơn Lý, Nhơn Hải nên cạo sạch lớp mỡ bám cũ mỗi năm một lượt trước mùa khách hè, lắp hộp tách mỡ chặn nguồn mới và lưu số kíp trực đêm. Cống tắc đúng tối cuối tuần là mất cả doanh thu lẫn đánh giá trên mạng, trong khi một lượt vệ sinh chủ động chỉ tốn bằng phần nhỏ của một buổi đóng cửa.

Với xưởng gỗ và khu sản xuất, kẻ thù thầm lặng là mùn cưa. Xưởng quanh Phú Tài, Long Mỹ và các trại cưa, làng mộc An Nhơn nên xây hố lắng chặn mùn trước miệng cống, quét gom mùn khô thay vì xịt nước lùa xuống cống, và vệ sinh lòng ống theo nhịp hàng, nhất là trước mùa hàng xuất cuối năm khi xưởng chạy hết công suất. Dãy trọ công nhân quanh khu gỗ hợp lịch thông ống trục định kỳ ngoài giờ ca, nghẹt một trục là mấy phòng cùng khổ nên chủ trọ chủ động vẫn rẻ hơn bị gọi cửa đêm.

Ngoài ba nhóm trên, đội thợ thường xuyên xử các ca cống chợ Đầm, chợ Bồng Sơn, cảng cá Quy Nhơn, Đề Gi, Tam Quan theo khung chợ vãn, cơ sở sơ chế dừa Tam Quan với xơ dừa vụn dễ kết nùi, rãnh dốc ba huyện núi An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh mùa mưa, cùng trường học và điểm thờ tự cần làm ngoài giờ, quán xá Tây Sơn trước hội Đống Đa. Mười một khu vực của Bình Định cũ đều có kíp phụ trách riêng, người đến làm là người thuộc nết cống địa bàn mình.

Mẹo thứ nhất cho nhà vùng lũ: coi tháng chín là tháng bảo trì cống. Nạo hố ga, xối lòng cống, kiểm lưới chắn miệng thu trước khi những đợt mưa lớn đầu tiên kéo về; chi phí một lượt bảo trì rẻ hơn nhiều so với ca cấp cứu lúc nước đã ứ sân giữa trận mưa, và rẻ hơn nữa so với đồ đạc hư hỏng vì ngập.

Mẹo thứ hai cho xưởng mộc và nhà gần khu gỗ: xử mùn cưa khi nó còn khô. Bột gỗ quét gom lúc khô thì nhẹ tênh, nhưng xịt nước lùa xuống cống là nó nở ra, quyện dầu bùn thành khối nêm chặt lòng ống, phá vừa lâu vừa tốn. Hố lắng nhỏ trước miệng cống sân xưởng, nắp lưới ở các rãnh thoát và nếp quét khô mỗi cuối buổi là ba việc rẻ tiền giữ cống xưởng êm quanh năm.

Mẹo thứ ba cho hàng quán: chặn mỡ từ đầu nguồn thay vì giải quyết ở cuối ống. Hộp tách mỡ dưới bồn rửa giá không đáng bao nhiêu so với một buổi đóng cửa giữa mùa khách; vớt mỡ định kỳ mỗi tuần, gom vảy cá vụn vỏ vào thùng riêng trước khi tráng nước. Quán làm đủ các việc này thường chỉ cần gọi thợ mỗi năm một lần cho lượt vệ sinh tổng, thay vì gọi cấp cứu giữa tối đông khách.

Mẹo thứ tư là hiểu ranh giới và chọn thợ bằng ba câu hỏi: tắc ở đâu, trọn gói bao nhiêu, bảo hành thế nào. Thợ tử tế trả lời rành mạch cả ba trước khi thiết bị chạy. Ống trong khuôn viên nhà là phần dịch vụ xử được; tuyến cống công cộng ngoài đường thuộc đơn vị quản lý đô thị, thợ đàng hoàng dò xong sẽ nói thẳng tắc nằm phía nào. Và tuyệt đối đừng chữa cống bằng axit trôi nổi: đường ống dẫn nước thải bị hóa chất ăn hỏng mối nối là phải mở nền thay mới, trong khi bùn lũ và khối mùn cưa gần như miễn nhiễm với mọi loại bột thông.

Mẹo cuối cùng: lưu số 0923.555.530 trước khi cần đến nó. Cống không chọn lúc thuận tiện để trở chứng, nó nhắm đợt lũ đang lên, buổi tối quán chật khách, tuần xưởng chạy gấp đơn hàng xuất. Có sẵn số của đội thợ quen địa bàn từ Bồng Sơn vô Quy Nhơn, lên tận An Lão, sự cố chỉ còn là một cuộc gọi ngắn thay vì một phen loay hoay với số lạ.